مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری تاریخ فلسفه 2008-9589 16 3 2026 5 19 يادداشت سردبير يادداشت سردبير 3 4 fa 2026 5 19 <p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به&zwnj;اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله&zwnj;یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده&zwnj;های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده&zwnj;های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده&zwnj;ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده&zwnj;هایی که توسط ابزارها و نسخه&zwnj;های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده&zwnj;ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه&zwnj;های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده&zwnj;پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده&zwnj;ها میکند، فراهم&zwnj;سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده&zwnj;پردازی ـ&zwnj;مانند گوگل، مایکروسافت و...&zwnj;ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ&zwnj;و به&zwnj;اصطلاح مافیای داده&zwnj;هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله&zwnj;یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم&zwnj;اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه&zwnj;های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه&zwnj;یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده&zwnj;اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه&zwnj;هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ&zwnj;که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد&zwnj;ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه&zwnj;نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده&zwnj;ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم&zwnj;الخط و شیوه&zwnj;های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه&zwnj;تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه&zwnj;نامه&zwnj;یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده&zwnj;ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p> <p>در شمارة پیش، برخی از وجوه تأثیر فناوری هوش مصنوعی (AI) را در عرصة آموزش و پژوهش به&zwnj;اجمال برشمردیم. بنظر میرسد دغدغة اصلی در امر پژوهش به مقوله&zwnj;یی با عنوان «اخلاق هوش مصنوعی» بازگردد، هرچند کوششهایی در جهت تدوین چارچوب و استخراج سرفصلهایی در این زمینه صورت گرفته و میگیرد. از مهمترین این سرفصلها و ملاکهای ذکرشده میتوان به موارد زیر اشاره کرد: 1. اعتبارسنجی فعالیتها: از آنجاکه تمایز فعالیت اصیل پژوهشی کاربران از داده&zwnj;های وسیع و متنوع این فناوری کاری است دشوار و در مواردی غیرممکن، تدارک سازوکاری دقیق و فراگیر برای سنجش و تفکیک میزان فعالیت کاربر و توانایی دریافت و تحلیل وی از داده&zwnj;های هوش مصنوعی، بویژه در مجامع علمی و دانشگاهی ضرورت دارد، بویژه آنکه کاربر میتواند از امتیازات مادی و معنوی خروجیهای هوش مصنوعی استفاده کند. 2. اعتبارسنجی داده&zwnj;ها: از سوی دیگر، سنجش اعتبار داده&zwnj;هایی که توسط ابزارها و نسخه&zwnj;های هوش مصنوعی در دسترس کاربران قرار میگیرد نیز ضرورت دارد. حجم انبوه اطلاعات، آنهم در یک موضوع و عنوان مشخص، الزاماً بمعنای ارزش علمی برابر آنها نیست و چه بسا در میان داده&zwnj;ها، اطلاعات نادرست و حتی برای انحراف مسیر پژوهش راه یافته باشد. اکنون که نسخه&zwnj;های متعدد هوش مصنوعی از سوی شرکتهای داده&zwnj;پردازی گوناگون روانة بازار شده و میشود، و درآمدی هنگفت نیز نصیب تولیدکننده&zwnj;ها میکند، فراهم&zwnj;سازی ملاکهای ممیزی در اینباره نیز ضرورت دارد. 3. رفع تبعیض و عدم انحصار: از آنجاکه ساختار و حتی اهداف این صنعت، خواسته یا ناخواسته، با منافع شرکتها و مؤسسات بزرگ داده&zwnj;پردازی ـ&zwnj;مانند گوگل، مایکروسافت و...&zwnj;ـ پیوند خورده است، بیم آن میرود که دسترسی کاربران در سطح جهان به هوش مصنوعی، مانند دیگر امکانات مربوط به این شرکتها، به نوعی آپارتاید و تبعیض پنهان و آشکار دچار شده و از یکسو بهترین و مهمترین دستاوردهای علمی و صنعتی در اختیار معدود افراد و گروهها ـ&zwnj;و به&zwnj;اصطلاح مافیای داده&zwnj;هاـ قرار گیرد و از سوی دیگر، عملاً از ابزاری در خدمت علم و پژوهش دانشمندان، به وسیله&zwnj;یی در خدمت دستگاههای خبرگیری، رهگیری و جاسوسی، بویژه رژیم آمریکا و صهیونیزم پلید تبدیل شود؛ چنانکه هم&zwnj;اکنون زنگ خطر این امر توسط برخی متخصصان و صاحبنظران به صدا در آمده است. 4. صیانت از حقوق انسانی و حریم خصوصی: از دیگر دغدغه&zwnj;های این پدیده، ورود بیمحابا و گستردۀ فناوری به حوزه&zwnj;یی است که آن را پاسداشت شرافت و انسانیت و صیانت از حریم خصوصی بمثابه حقوق پایه و مورد اتفاق هر یک از شهروندان شمرده&zwnj;اند. برای نمونه، استفاده از هوش مصنوعی در تجاوزهای اخیر رژیم آمریکا و صهیونیزم به غزه و لبنان و اخیراً کشور عزیزمان ایران که بشیوه&zwnj;هایی غیرانسانی و در نهایت قساوت و شقاوت ـ&zwnj;که دلالتی روشن بر بدویت و بربریت مدرن دارد&zwnj;ـ صورت گرفت، لزوم اجماعی جهانی برای تعیین حدود و ثغور این فناوری و اعمال سازوکارهای بازدارنده از توحش برخی از سران غرب را دوچندان میکند. 5. تدوین شیوه&zwnj;نامة نگارش مرجع: از آنجاکه هوش مصنوعی از منابع و مآخذ گوناگون تغذیه، تجمیع و پردازش میکند، تکثر و ناهمسانی ادبی و نگارشی در داده&zwnj;ها امری طبیعی و قهری است و از آنجاکه کاربران عموماً به حصول نتیجه و تسریع در پاسخ توجه دارند، موضوعاتی چون رسم&zwnj;الخط و شیوه&zwnj;های نگارش معیار به حاشیه میرود. این امر نه&zwnj;تنها با ملاکهای علمی ناسازگار است، بلکه بتدریج آثار فرهنگی و زبانی خود را بر مخاطبان و کاربران تحمیل میکند. تدوین شیوه&zwnj;نامه&zwnj;یی که ناظر بر پیرایش و ویرایش داده&zwnj;ها و بویژه پالودن متون از ورود و استقرار عناصر بیگانه با فرهنگ خودی و زبان فاخر پارسی باشد، از اولویتهای مراکز فرهنگی و بویژه فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. امید است در آینده و در مجال دیگری بتوان به برخی از وجوه ناگفته در این زمینه بپردازیم.</p>

http://hop.mullasadra.org/en/Article/Download/53628